Verklaring van Erfrecht

Met behulp van de VvE kan worden aangetoond wie bevoegd is om administratie van een overledene af te handelen, bijvoorbeeld bij banken en verzekeraars. De wens om dit document digitaal te ontsluiten naar een ID-wallet stuit momenteel echter op verschillende barrières.

Barrières

De grootste barrière voor het ontsluiten van de VvE naar de ID-wallet is het schriftelijkheidsvereiste in de Wet op het Notarisambt (Wna). Deze wet verplicht dat notariële akten, waaronder de VvE, fysiek op papier worden opgesteld en voorzien van een handgeschreven ('natte') handtekening.

Omdat de VvE momenteel een fysiek document is, ontbreekt er een digitale authentieke bron. Deze digitale authentieke bron is juist essentieel voor het betrouwbaar ontsluiten van deze verklaring naar de ID-wallet. Het ontbreken ervan heeft directe gevolgen voor de praktijk: zonder deze digitale authentieke bron worden gegevens handmatig overgetypt of als (ongestructureerde) scan uitgelezen. Dit kan leiden tot interpretatie- en overtypfouten met grote rechtsgevolgen, wat de rechtszekerheid in het digitale verkeer ondermijnt. Ook belemmert het ontbreken ervan ketensamenwerking met bijvoorbeeld de Belastingdienst of de Kamer van Koophandel.

Oplossingsrichtingen

Ondanks de huidige beperkingen zijn er twee duidelijke routes die moeten worden doorlopen om de ontsluiting van de VvE te realiseren: de juridische en de technische route.

De juridische route

Omdat Europese verordeningen prioriteit hebben boven nationale wetgeving, vormt eIDAS 2.0 de directe aanleiding om de Wna aan te passen. Bijlage VI van de eIDAS 2.0 verordening verplicht namelijk de uitgifte van gegevens naar EDI-wallets, zoals bevoegdheden en mandaten om natuurlijke of rechtspersonen te vertegenwoordigen (denk aan de VvE voor het opheffen van een bankrekening, levenstestamenten of aandelentransacties).

Hoewel eIDAS 2.0 niet expliciet dwingt om notariële akten te digitaliseren, is een digitale authentieke bron in de praktijk een randvoorwaarde om aan de uitgifteplicht naar de ID-wallet te kunnen voldoen. Het niet hebben van een digitale bron ondermijnt de digitale vertrouwensketen: er kunnen fouten ontstaan bij het overtypen of het onjuist geautomatiseerd uitlezen van scans. Het huidige schriftelijkheidsvereiste uit de Wna blokkeert hiermee de uitvoering van de eIDAS 2.0-verordening.

Het ministerie van BZK stelt momenteel de Uitvoeringswet eIDAS 2.0 op, met een verwachte indiening in de eerste helft van 2026. Deze wet is gericht op een minimale implementatie: het regelt essentiële zaken zoals het aanwijzen van een toezichthouder en het 'opruimen' van strijdige nationale wetgeving. Als de redenering wordt gevolgd dat het schriftelijkheidsvereiste de verplichtingen uit eIDAS 2.0 in de weg staat, biedt deze uitvoeringswet de kans om de Wna aan te passen door het schriftelijkheidsvereiste simpelweg te schrappen.

De technische route

Vanuit architectuurperspectief is het essentieel om duidelijk in kaart te brengen hoe de datastromen lopen (van bron tot aan de ID-wallet) en de datakwaliteit en semantiek te borgen. Daarbij mag er maar één authentieke VvE zijn (digitaal of hybride), zodat er geen verschillende versies of afgeleiden ontstaan en het 'stapelen van afgeleiden' wordt voorkomen.

Vanuit architectuur moet een digitale VvE bestaan uit zowel leesbare tekst als gestructureerde data. Je kunt dit vergelijken met een formulier voor loonaangifte: het bevat talige (leesbare) tekst, maar ook geautomatiseerd uitleesbare datavelden. De zinnen rondom deze velden geven juridische waarde aan de data. De notaris draagt de verantwoordelijkheid om zijn of haar 'zegen' te geven aan zowel de talige tekst als de gestructureerde datapunten, zodat deze naadloos matchen en een niet-ambigu, juridisch kloppend document vormen.

Om deze specifieke gegevens naar een ID-wallet te ontsluiten, is een centrale notariële voorziening noodzakelijk. Het gaat hierbij niet om het doorsturen van een volledige VvE, maar om het gecontroleerd extraheren van datapunten tot een digitaal uittreksel. Omdat dit een 'afgeleide actie' is, moet deze juridisch en technisch geborgd zijn, zodat onomstotelijk vaststaat dat de gegevens in de ID-wallet exact overeenkomen met de bron.

Benodigde gegevens en de rol van authentieke bronnen

Bij het ontsluiten van de Verklaring van Erfrecht (VvE) naar een ID-wallet is het cruciaal om te bepalen welke gegevens (attributen) daadwerkelijk in het 'VvE-kaartje' moeten komen te staan. Diverse instanties, zoals banken, vragen momenteel de volledige VvE op, terwijl zij feitelijk alleen hoeven te weten wie er bevoegd is om te handelen namens de overledene.

Vanuit het principe van dataminimalisatie, data bij de bron en het 'eenmalig vastleggen, meervoudig gebruik', hoeft de VvE in de ID-wallet niet alle persoonsgegevens te bevatten. Gegevens zoals de naam, geboortedatum en het BSN van de erflater of erfgenaam zijn al beschikbaar via de Basisregistratie Personen (BRP). Gegevens over het overlijden komen direct uit de Akte van Overlijden (AvO). Voor een dienstverlener lijkt de combinatie van deze bronnen voldoende.

Uiteindelijk bepaalt de afnemende partij (relying party), zoals de bank, hoeveel en welke gegevens echt nodig zijn. Voor het vrijgeven van een bankrekening met een beperkt saldo (bijv. max €2000-€2500) is het wellicht al voldoende om enkel de Akte van Overlijden (AvO) als klein stapje te gebruiken. Voor complexere zaken zijn meer gegevens nodig.

Om hier inzicht in te krijgen, is een eerste, niet-definitieve inventarisatie gemaakt van gegevens die momenteel op een VvE voorkomen en wat instanties in de huidige praktijk uitvragen (zie onderstaande tabel). Deze schetsmatige verkenning is vooral bedoeld om de belangrijkste knelpunten te signaleren. Zo wordt duidelijk dat een groot deel van deze attributen in theorie al geverifieerd beschikbaar is in andere authentieke bronnen (zoals de BRP of de AvO), maar dat er voor bepaalde gegevens (de rood en geel gemarkeerde cellen) in niet altijd direct een bron beschikbaar of aangesloten is. Deze tabel laat zien dat het toekomstige VvE-attribuut in de ID-wallet zich voornamelijk hoeft te richten op de specifieke relaties en bevoegdheden.

Dit vraagt wel om verdere standaardisatie. Hoewel de Europese VvE al gestandaardiseerd is, is dit voor de Nederlandse VvE nog niet volledig uitgekristalliseerd. Tot slot moet hierbij rekening worden gehouden met afhankelijkheidsfactoren: zo volgt een 'breukdeel' direct uit het testament en staat het 'type aanvaarding' soms pas in een heel laat stadium vast. Ook wordt er per overledene maar één VvE opgesteld.